محمدمهدی شمشاد بررسی کامل بازار گواهیهای انرژی، قبض برق صنایع و تفاوت گواهی اوج و عادی
(قسمت اول)
در سالهای اخیر، صنعت برق ایران وارد یکی از پیچیدهترین دورههای خود شده است. رشد سریع مصرف برق در بخشهای خانگی، صنعتی، تجاری و کشاورزی از یک طرف و محدودیت توسعه نیروگاهها، شبکه انتقال و زیرساختهای برق از طرف دیگر، باعث شده موضوع ناترازی برق به یکی از مهمترین چالشهای اقتصاد انرژی کشور تبدیل شود. در تابستان، این ناترازی خود را به شکل خاموشی، محدودیت بار صنایع و افزایش هزینه تأمین انرژی نشان میدهد و در بسیاری از صنایع بزرگ، هزینه ناشی از توقف تولید حتی از هزینه خود برق نیز مهمتر شده است.
در چنین شرایطی، سیاستگذار دیگر فقط روی افزایش تولید برق تمرکز نکرده است. امروز بهرهوری انرژی، مدیریت مصرف و کاهش بار شبکه به همان اندازه توسعه نیروگاه اهمیت پیدا کردهاند. همین نگاه باعث شکلگیری ابزارهای جدیدی در بازار برق ایران شده که مهمترین آنها گواهی صرفهجویی انرژی برق و گواهی برق تجدیدپذیر یا REC هستند.
این گواهیها در واقع تلاش میکنند برای «مصرف نکردن برق» و «تولید برق پاک» ارزش اقتصادی ایجاد کنند. یعنی اگر یک صنعت بتواند مصرف برق خود را بهصورت واقعی کاهش دهد یا برق پاک تولید کند، این اقدام میتواند به یک دارایی مالی قابل معامله تبدیل شود. به همین دلیل، بازار گواهیهای انرژی بهتدریج در حال تبدیل شدن به بخشی مهم از ساختار اقتصادی صنعت برق ایران است.
در این مطلب فردانامه، بهصورت کامل با مفهوم گواهی صرفهجویی انرژی برق، انواع آن، ساختار قبض برق صنایع و نحوه اثرگذاری این گواهیها بر هزینه انرژی آشنا خواهیم شد. با فردانامه همراه باشید.
گواهی صرفه جویی انرژی برق چیست ؟
گواهی صرفهجویی انرژی برق سندی رسمی است که نشان میدهد مقدار مشخصی برق نسبت به یک خط مبنا، واقعاً صرفهجویی شده است. این صرفهجویی باید واقعی، قابل اندازهگیری، قابل راستیآزمایی و مورد تأیید نهادهای مسئول باشد.
به زبان ساده، اگر یک واحد صنعتی بتواند با اصلاح تجهیزات، تغییر فرآیند، نصب تجهیزات کممصرف، اصلاح موتورهای الکتریکی، مدیریت بار، بهینهسازی خطوط تولید یا اجرای پروژههای بهرهوری، مصرف برق خود را کاهش دهد، این کاهش مصرف پس از تأیید میتواند تبدیل به گواهی شود.
این گواهی سپس قابلیت معامله در بازار را پیدا میکند. دارنده گواهی میتواند آن را بفروشد، نگهداری کند یا برای تسویه بخشی از هزینه برق خود استفاده کند. در برخی شرایط نیز این گواهی میتواند مزیتهایی در حوزه مدیریت بار و تحویل برق ایجاد کند.
در واقع، گواهی صرفهجویی انرژی باعث میشود بهرهوری انرژی از یک مفهوم صرفاً فنی به یک ابزار اقتصادی تبدیل شود. این موضوع اهمیت زیادی دارد، زیرا بسیاری از پروژههای بهینهسازی انرژی در گذشته بهدلیل نبود بازگشت مالی جذاب اجرا نمیشدند. اما اکنون خود صرفهجویی میتواند درآمدزا باشد.
چرا گواهیهای انرژی در ایران اهمیت پیدا کردهاند؟
بازار برق ایران طی سالهای اخیر با رشد مداوم مصرف مواجه بوده است. افزایش استفاده از تجهیزات سرمایشی، توسعه صنایع، رشد مصرف خانگی و افزایش بار شبکه باعث شده در بسیاری از روزهای سال، بهخصوص در تابستان، تقاضا از ظرفیت تولید و انتقال برق فراتر برود. در چنین وضعیتی، شبکه برق مجبور میشود از ابزارهایی مثل مدیریت بار، محدودیت صنایع و خاموشی استفاده کند.
اما ساخت نیروگاههای جدید به سرمایهگذاری بسیار سنگین و زمان طولانی نیاز دارد. علاوه بر این، توسعه شبکه انتقال و توزیع نیز فرآیندی زمانبر و پرهزینه است. بنابراین سیاستگذار به این نتیجه رسیده که کاهش مصرف برق نیز باید به اندازه تولید برق ارزشمند تلقی شود.
اینجاست که مفهوم «صرفهجویی قابل معامله» شکل میگیرد. اگر یک صنعت یا پروژه بهرهوری بتواند مصرف برق را نسبت به یک خط مبنا کاهش دهد، این کاهش مصرف میتواند ارزش اقتصادی داشته باشد. یعنی صرفهجویی انرژی فقط یک رفتار فنی یا محیطزیستی نیست، بلکه به یک دارایی مالی تبدیل میشود که امکان معامله در بورس انرژی را دارد.
از طرف دیگر، در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر نیز موضوع مشابهی وجود دارد. در اینجا تمرکز روی کاهش مصرف نیست، بلکه روی تولید برق پاک است. برای اینکه مشخص شود چه مقدار برق از منابع تجدیدپذیر مانند خورشیدی یا بادی تولید شده، ابزاری به نام گواهی برق تجدیدپذیر یا REC ایجاد شده است.
در نتیجه، دو بازار مهم در حال شکلگیری هستند:
- بازار گواهی صرفهجویی انرژی برق که بر پایه کاهش مصرف شکل گرفته است.
- بازار گواهی برق تجدیدپذیر یا REC که بر پایه تولید برق پاک فعالیت میکند.
هر دو بازار در آینده صنعت برق و اقتصاد انرژی ایران نقش بسیار مهمی خواهند داشت.
در فردانامه بخوانید: ایست قلبهای تپنده پتروشیمی ایران
دستورالعمل جدید وزارت نیرو درباره گواهی صرفهجویی برق
وزارت نیرو در تاریخ ۱۴۰۴/۰۷/۲۴ دستورالعمل جدیدی با عنوان «دستورالعمل صدور، تحویل و تسویه گواهی صرفهجویی انرژی برق محققشده در بازار بهینهسازی انرژی و محیط زیست» تصویب و ابلاغ کرده است.
این دستورالعمل، نسخه قبلی مورخ ۱۴۰۳/۰۷/۰۱ را لغو کرده و اکنون مبنای اصلی صدور، تحویل و تسویه گواهیهای صرفهجویی محسوب میشود.
اهمیت این دستورالعمل در این است که برای نخستینبار ساختار نسبتاً شفافی برای موارد زیر ایجاد کرده است:
- صدور گواهی
- تحویل گواهی
- تسویه قبض برق
- استفاده از گواهی در بورس انرژی
- نحوه اعمال گواهی روی مصرف برق
این دستورالعمل نقش مهمی در توسعه بازار بهرهوری انرژی خواهد داشت و میتواند مسیر سرمایهگذاری در پروژههای کاهش مصرف برق را جذابتر کند.
انواع گواهی صرفهجویی برق
گواهیهای صرفهجویی برق به دو دسته اصلی تقسیم میشوند:
- گواهی صرفهجویی عادی
گواهی عادی مربوط به صرفهجوییهایی است که در دوره غیر اوج مصرف ایجاد شدهاند. طبق توضیحات توانیر، این دوره معمولاً از مهر تا اردیبهشت در نظر گرفته میشود.
در گذشته تصور میشد گواهی عادی فقط برای همان دورهها یا ساعات غیر اوج قابل استفاده است، اما در نسخه جدید دستورالعمل، انعطاف بیشتری ایجاد شده است. اکنون گواهی عادی میتواند در فرآیند تسویه قبض، حتی برای مصرف اوج بار نیز استفاده شود.
این موضوع باعث شده گواهی عادی ارزش اقتصادی بیشتری پیدا کند و پروژههای بهرهوری خارج از تابستان نیز جذاب شوند.
- گواهی صرفهجویی اوج
گواهی اوج مربوط به صرفهجوییهایی است که در دوره اوج مصرف برق محقق شدهاند؛ یعنی معمولاً خرداد تا شهریور.
این نوع گواهی ارزش بیشتری دارد، زیرا در دوره ناترازی شبکه ایجاد شده است. در این بازه زمانی، هر کیلووات ساعت کاهش مصرف میتواند:
- از خاموشی جلوگیری کند؛
- فشار شبکه را کم کند؛
- نیاز به تولید برق اضطراری را کاهش دهد؛
- محدودیت بار صنایع را کمتر کند؛
به همین دلیل، گواهی اوج معمولاً از نظر اقتصادی و عملیاتی برای صنایع مهمتر است.
یکی از مهمترین نکات دستورالعمل جدید این است که باید بین «منشأ صدور گواهی» و «محل استفاده از گواهی» تفاوت قائل شد.
منشأ صدور یعنی اینکه گواهی در چه دورهای ایجاد شده است. برای مثال:
- گواهی عادی: مربوط به صرفهجویی مهر تا اردیبهشت
- گواهی اوج: مربوط به صرفهجویی خرداد تا شهریور
اما محل مصرف گواهی موضوع دیگری است. طبق دستورالعمل جدید، وقتی گواهی برای تسویه قبض استفاده میشود، ابتدا روی مصرف اوج بار اعمال خواهد شد، سپس کمباری و بعد میانباری.
این یعنی حتی اگر گواهی منشأ عادی داشته باشد، باز هم میتواند ابتدا هزینه مصرف اوج بار را کاهش دهد. این تغییر یکی از مهمترین تفاوتهای نسخه جدید دستورالعمل با برداشت سنتی بازار است.
البته باید توجه داشت که این موضوع با مزیت تحویل برق یا خروج از برنامههای مدیریت بار تفاوت دارد. مزیتهای عملیاتی معمولاً بیشتر به گواهی اوج مرتبط هستند.
مزایای گواهی صرفهجویی عادی
گواهی عادی چند مزیت مهم برای صنایع ایجاد میکند.
اولین مزیت، امکان تسویه بخشی از انرژی مصرفی قبض برق است. صنعت میتواند به اندازه گواهی در اختیار خود، هزینه انرژی مصرفی را کاهش دهد.
دومین مزیت، ایجاد ارزش اقتصادی برای پروژههای بهرهوری خارج از تابستان است. در گذشته بسیاری از پروژههای کاهش مصرف در پاییز و زمستان جذابیت مالی نداشتند، اما اکنون همان صرفهجوییها نیز قابلیت تبدیل شدن به دارایی مالی را دارند.
مزیت سوم، کاهش ریسک افزایش هزینه انرژی است. در شرایطی که تعرفه برق صنایع بر اساس ECA و ضرایب زمانی محاسبه میشود، هر ابزاری که بتواند بخشی از هزینه انرژی را پوشش دهد اهمیت زیادی خواهد داشت.
چهارمین مزیت، مناسب بودن این گواهی برای صنایعی است که مصرف یکنواخت و دائمی دارند. این صنایع میتوانند در تمام طول سال از گواهی برای کاهش هزینه برق استفاده کنند.
مزایای گواهی اوج
گواهی اوج معمولاً ارزش اقتصادی بیشتری دارد، زیرا در حساسترین دوره عملکرد شبکه ایجاد شده است.
مهمترین مزیت این گواهی، اثرگذاری بیشتر روی هزینه مصرف اوج بار است. در تعرفه برق صنعتی، مصرف در اوج بار ضریب ۲ دارد، در حالی که کمباری ضریب ۰.۵ دارد. بنابراین کاهش هزینه در ساعات اوج، اثر مالی بسیار بیشتری ایجاد میکند.
مزیت دیگر، نقش عملیاتی این گواهی در مدیریت بار و تحویل برق است. طبق توضیحات توانیر، گواهیهای صرفهجویی معاملهشده در بورس انرژی میتوانند صنایع را از برخی برنامههای مدیریت بار مستثنی کنند و همچنین مشمول هزینه ترانزیت نشوند.
برای صنایع بزرگی مثل فولاد، سیمان، آلومینیوم و پتروشیمی که محدودیت بار میتواند خسارت تولیدی جدی ایجاد کند، این موضوع اهمیت بسیار زیادی دارد.
آیا گواهی عادی میتواند قبض اوج بار را تسویه کند؟
طبق نسخه جدید دستورالعمل، پاسخ این سؤال بله است!
گواهی ارائهشده برای تسویه قبض، ابتدا روی انرژی اوج بار اعمال میشود. بنابراین اگر صنعتی گواهی عادی داشته باشد، این گواهی میتواند ابتدا هزینه مصرف اوج بار را کاهش دهد.
این موضوع باعث شده ارزش اقتصادی گواهی عادی بیشتر شود؛ زیرا مصرف اوج بار از نظر هزینه بسیار سنگینتر است.
اما دوباره تأکید میکنیم که استفاده از گواهی عادی برای تسویه اوج بار، لزوماً به معنای برخورداری از مزیت تحویل برق یا معافیت از مدیریت بار نیست.
ترانزیت، راکتیو و سایر اجزای قبض برق در استفاده از گواهی
در بند ۷-۱۱ دستورالعمل، هزینههایی مانند ترانزیت، آبونمان، تجاوز از قدرت، بهای انرژی راکتیو، عوارض برق، مالیات بر ارزش افزوده و هزینه سوخت از بهای انرژی تفکیک شدهاند و پرداخت آنها تابع مقررات مربوطه دانسته شده است.
بر این اساس، گواهی صرفهجویی مستقیماً برای تسویه انرژی مصرفی استفاده میشود، اما لزوماً به معنای حذف همه اجزای قبض نیست. با این حال، طبق توضیحات اجرایی توانیر، گواهیهای صرفهجویی مشمول هزینه ترانزیت نمیشوند و این موضوع میتواند برای صنایع مزیت مهمی باشد.
هزینه ترانزیت و انرژی راکتیو چیست؟
هزینه ترانزیت یا هزینه استفاده از شبکه، مبلغی است که بابت انتقال برق از طریق شبکه انتقال، فوقتوزیع یا توزیع دریافت میشود. این هزینه مربوط به خود انرژی نیست، بلکه هزینه استفاده از زیرساخت انتقال برق است.
در کنار آن، انرژی راکتیو نیز یکی از بخشهای مهم قبض برق صنایع محسوب میشود. بسیاری از تجهیزات صنعتی مانند موتورهای الکتریکی، ترانسفورماتورها، کمپرسورها و تجهیزات القایی علاوه بر انرژی اکتیو، انرژی راکتیو نیز از شبکه دریافت میکنند.
انرژی اکتیو همان انرژی مفیدی است که کار واقعی انجام میدهد، اما انرژی راکتیو در میدانهای مغناطیسی تجهیزات رفتوبرگشت میکند. اگر میزان انرژی راکتیو زیاد باشد، باعث افزایش جریان، افزایش تلفات و اشغال ظرفیت شبکه خواهد شد.
به همین دلیل، در صورتی که ضریب توان مصرفکننده پایین باشد، هزینه انرژی راکتیو یا جریمه راکتیو در قبض اعمال میشود. صنایع برای کاهش این هزینه معمولاً از بانک خازنی و تجهیزات اصلاح ضریب قدرت استفاده میکنند.
ساختار قبض برق صنعتی
قبض برق صنعتی معمولاً از چند بخش اصلی تشکیل شده است و فقط شامل مصرف برق نیست.
مهمترین بخش، بهای انرژی اکتیو است که بر اساس مصرف کیلووات ساعت، نرخ پایه ECA، ضریب صنعت و ضریب زمانی محاسبه میشود.
بخش دوم، دیماند یا بهای قدرت است. این بخش به حداکثر توان مصرفی یا ظرفیت رزروشده شبکه مربوط میشود. حتی اگر مصرف انرژی کم باشد، دیماند بالا میتواند هزینه زیادی ایجاد کند.
بخش بعدی، هزینه ترانزیت یا خدمات شبکه است. سپس هزینه راکتیو، آبونمان، مالیات، عوارض، هزینه سوخت و جرائم مختلف نیز به قبض اضافه میشوند.
به همین دلیل، مدیریت هزینه برق صنایع فقط به کاهش مصرف محدود نمیشود و نیازمند کنترل دیماند، اصلاح ضریب قدرت، مدیریت زمان مصرف و استفاده از ابزارهایی مثل گواهی صرفهجویی است.
نتیجهگیری
گواهیهای صرفهجویی انرژی برق و گواهیهای برق تجدیدپذیر، بهتدریج به یکی از مهمترین ابزارهای مدیریت انرژی در اقتصاد ایران تبدیل میشوند. این ابزارها نهتنها به کاهش فشار بر شبکه برق کشور کمک میکنند، بلکه برای صنایع، سرمایهگذاران و شرکتهای فعال در حوزه انرژی نیز فرصت اقتصادی قابل توجهی ایجاد میکنند. درک صحیح ساختار قبض برق، تفاوت گواهی اوج و عادی و نحوه استفاده از این ابزارها میتواند به صنایع کمک کند هزینه انرژی خود را بهصورت مؤثرتری مدیریت کنند و در برابر ناترازی برق و افزایش هزینهها، انعطافپذیری بیشتری داشته باشند.
برای مطالعه قسمت دوم این مقاله و مطالب تخصصی بیشتر در حوزه بازار سرمایه، انرژی و اقتصاد، فردانامه را در شبکههای اجتماعی دنبال کنید و با مشاوران ما در ارتباط باشید:
