محمدمهدی شمشاد بررسی کامل بازار گواهیهای انرژی، قبض برق صنایع و تفاوت گواهی اوج و عادی (قسمت دوم)
در قسمت اول این مقاله، با مفهوم گواهی صرفهجویی انرژی برق، تفاوت گواهی اوج و عادی، ساختار قبض برق صنایع و نقش این ابزارها در مدیریت هزینه انرژی آشنا شدیم. اما برای درک واقعی ارزش اقتصادی این گواهیها، باید یک قدم فراتر برویم و ببینیم تعرفه برق صنایع دقیقاً چگونه محاسبه میشود، ضریبECA چه نقشی در هزینه برق دارد و چرا بعضی صنایع بیش از سایرین به بازار گواهیهای انرژی وابسته خواهند شد.
واقعیت این است که همه صنایع هزینه برق یکسانی پرداخت نمیکنند. نوع صنعت، میزان مصرف، قدرت قراردادی، زمان مصرف برق و حتی کیفیت مصرف انرژی میتواند باعث شود هزینه نهایی برق برای یک واحد صنعتی چند برابر واحدی دیگر باشد. به همین دلیل، شناخت ساختار تعرفه برق صنعتی و ابزارهایی مثل گواهی صرفهجویی وREC برای مدیران انرژی، مدیران مالی و سرمایهگذاران اهمیت بسیار زیادی پیدا کرده است.
در قسمت دوم این مقاله فردانامه، به بررسی دقیق مفهوم ECA، ضرایب صنایع مختلف، اثر زمان مصرف بر قبض برق و استراتژی استفاده از گواهیهای انرژی در صنایع بزرگ میپردازیم. همچنین تفاوت گواهی صرفهجویی برق با گواهی برق تجدیدپذیر یا REC را بهصورت کامل بررسی خواهیم کرد. با فردانامه همراه باشید.
پیش از شروع، پیشنهاد میکنیم قسمت اول را از اینجا بخوانید: لینک
ECA چیست و چرا در قبض برق صنایع اهمیت دارد؟
در ادبیات تعرفه برق صنعتی ایران، ECA به نرخ قراردادهای تبدیل انرژی اشاره دارد و مبنای اصلی محاسبه بهای انرژی برق صنایع محسوب میشود. در واقع، وزارت نیرو هر سال یک نرخ پایه برای برق صنایع تعیین میکند و سپس بسته به نوع صنعت، ضرایب مختلفی روی این نرخ اعمال میشود.
در سال ۱۴۰۵، نرخ پایه ECA برابر با ۱۴٬۴۲۰ ریال به ازای هر کیلووات ساعت اعلام شده است؛ اما این به آن معنا نیست که همه صنایع دقیقاً همین عدد را پرداخت میکنند. هر صنعت بر اساس گروه تعرفهای خود، ضریب مشخصی دارد و سپس بر اساس زمان مصرف نیز ضرایب زمانی روی آن اعمال میشود.
فرمول ساده محاسبه بهای انرژی برق صنعتی به شکل زیر است:
در تعرفه برق صنعتی، ضریب زمانی مصرف در سال ۱۴۰۴ به این صورت تعریف شده است:
- میانباری = ۱
- اوج بار = ۲
- کمباری = ۰.۵
این ضرایب نشان میدهد که مصرف برق در ساعات اوج بار میتواند چند برابر ساعات کمباری هزینه ایجاد کند. به همین دلیل، مدیریت زمان مصرف برق در صنایع اهمیت بسیار بالایی دارد و ابزارهایی مانند گواهی صرفهجویی انرژی میتوانند اثر اقتصادی بزرگی ایجاد کنند.
ضرایب ECA صنایع مختلف چگونه تعیین میشود؟
یکی از مهمترین عوامل تعیینکننده هزینه برق، نوع صنعت و ضریبECA مربوط به آن است. این ضرایب نشان میدهند که هر صنعت چه میزان از نرخ پایه برق را پرداخت میکند.
برای صنایع عمومی با قدرت قراردادی کمتر از ۱ مگاوات، ضریبECA برابر ۰.۲۳ است. در صنایع با قدرت قراردادی بین ۱ تا ۵ مگاوات، این ضریب به ۰.۵۵ افزایش پیدا میکند و برای صنایع بزرگتر از ۵ مگاوات، ضریب برابر ۰.۴ در نظر گرفته شده است.
در صنعت سیمان، ضریبECA برابر ۰.۵۰ تعیین شده است، اما در صنایع انرژیبری مانند فولاد، فلزات اساسی، مس و کانیهای فلزی، این ضریب به ۱.۲ میرسد. در پالایشگاهها و پتروشیمیها نیز برای واحدهای بزرگ، ضریبECA برابر ۲ است که یکی از بالاترین ضرایب برق صنعتی کشور محسوب میشود.
در صنعت آلومینیوم نیز بسته به ظرفیت مصرف، ضرایب متفاوتی اعمال میشود. برای واحدهای بزرگ تولید شمش آلومینیوم، ضریبECA به ۱ میرسد و در صنایع فروآلیاژ نیز برای مصرفهای بزرگ، ضریب ۱.۱۰ اعمال میشود.
این تفاوت ضرایب باعث میشود ارزش اقتصادی مدیریت مصرف و استفاده از گواهی صرفهجویی برای صنایع مختلف یکسان نباشد. هرچه ضریب ECA بالاتر باشد، کاهش مصرف برق یا تسویه هزینه انرژی با گواهی، صرفهجویی مالی بیشتری ایجاد خواهد کرد.
چرا ضریب زمانی مصرف اهمیت زیادی دارد؟
در بسیاری از صنایع، تنها مقدار مصرف برق تعیینکننده هزینه نهایی نیست؛ بلکه زمان مصرف نیز نقش بسیار مهمی دارد. ممکن است دو کارخانه دقیقاً به یک میزان برق مصرف کنند، اما قبض برق یکی از آنها چند برابر دیگری باشد. فقط به این دلیل که مصرف آن در ساعات اوج بار اتفاق افتاده است.
برای مثال، فرض کنید یک صنعت فولادی با ضریب ECA برابر ۱.۲، هزار کیلووات ساعت برق مصرف کند.
اگر این مصرف در ساعات کمباری باشد:
۱۰۰۰× ۹۹۲۲× ۱.۲× ۰.۵
اما اگر همین مصرف در ساعات اوج بار اتفاق بیفتد:
۱۰۰۰× ۹۹۲۲× ۱.۲× ۲
در عمل، هزینه برق اوج بار تقریباً چهار برابر کمباری خواهد بود. به همین دلیل، بسیاری از صنایع بزرگ بهدنبال جابهجایی مصرف، استفاده از سیستمهای ذخیرهسازی انرژی، تولید پراکنده و خرید گواهی صرفهجویی هستند.
در چنین شرایطی، گواهیهای صرفهجویی اوج میتوانند ارزش بسیار بالایی داشته باشند، زیرا مستقیماً روی پرهزینهترین بخش قبض برق اثر میگذارند.
ساختار قبض برق در صنایع فولاد، فلزات اساسی و مس
صنایع فولادی، مس و فلزات اساسی از بزرگترین مصرفکنندگان برق کشور محسوب میشوند. در این صنایع، فرآیندهایی مانند ذوب، احیا، نورد، کورههای قوس، کمپرسورها و تجهیزات سنگین الکتریکی به مصرف برق بسیار بالایی نیاز دارند.
برای صنایع بزرگ این حوزه، ضریبECA برابر ۱.۲ در نظر گرفته شده است؛ موضوعی که باعث میشود هزینه برق سهم مهمی در بهای تمامشده تولید داشته باشد.
در قبض برق این صنایع، چند بخش اهمیت ویژهای دارد:
اول، بهای انرژی اکتیو که بهدلیل ضریب بالای ECA رقم قابل توجهی ایجاد میکند.
دوم، مصرف اوج بار که با ضریب زمانی ۲ محاسبه میشود و هزینه بسیار سنگینی دارد.
سوم، دیماند یا قدرت قراردادی که بهدلیل استفاده گسترده از ظرفیت شبکه، عدد مهمی در قبض محسوب میشود.
چهارم، انرژی راکتیو که در صورت ضعف ضریب قدرت میتواند هزینه اضافی قابل توجهی ایجاد کند.
در این صنایع، گواهی صرفهجویی اوج اهمیت استراتژیک دارد؛ زیرا هم میتواند هزینه انرژی اوج بار را کاهش دهد و هم در دورههای محدودیت شبکه، مزیت عملیاتی ایجاد کند.
ساختار قبض برق در صنعت سیمان
صنعت سیمان اگرچه ضریبECA پایینتری نسبت به فولاد و پتروشیمی دارد، اما همچنان یکی از صنایع برقبر کشور محسوب میشود. تجهیزات فرآیندی مانند آسیابها، کورهها، فنها، خردایش و نوارنقالهها مصرف برق بالایی دارند و مدیریت مصرف انرژی در این صنعت اهمیت زیادی پیدا میکند.
در صنعت سیمان، جابهجایی بخشی از مصرف به ساعات کمباری میتواند اثر قابل توجهی بر هزینه برق داشته باشد. همچنین استفاده از گواهی صرفهجویی برای تسویه انرژی اوج بار میتواند هزینه نهایی انرژی را کاهش دهد.
اما اهمیت گواهی اوج در صنعت سیمان فقط به کاهش هزینه قبض محدود نمیشود. در دورههای ناترازی برق، کارخانههای سیمان معمولاً با محدودیت بار و کاهش تحویل برق مواجه میشوند. به همین دلیل، گواهی اوج میتواند از نظر عملیاتی برای این صنعت اهمیت زیادی داشته باشد.
ساختار قبض برق در صنایع آلومینیوم و فروآلیاژ
صنایع آلومینیوم و فروآلیاژ از حساسترین صنایع نسبت به پایداری برق هستند. در فرآیند تولید آلومینیوم، عملیات الکترولیز به برق پایدار و دائمی نیاز دارد و هرگونه قطع یا محدودیت برق میتواند خسارت عملیاتی سنگینی ایجاد کند.
در صنایع فروآلیاژ نیز کورههای الکتریکی مصرف بسیار بالایی دارند و محدودیت برق میتواند فرآیند تولید را مختل کند. به همین دلیل، در این صنایع مسئله فقط قیمت برق نیست؛ بلکه امنیت تأمین برق اهمیت بسیار بیشتری دارد. گواهی صرفهجویی اوج در این صنایع میتواند علاوه بر کاهش هزینه انرژی، به کاهش ریسک محدودیت بار نیز کمک کند.
در قبض برق این صنایع، انرژی اکتیو، دیماند، راکتیو و مدیریت بار چهار مؤلفه اصلی هزینه محسوب میشوند و اصلاح ضریب قدرت یا کاهش مصرف اوج بار میتواند اثر مالی بزرگی ایجاد کند.
گواهی برق تجدیدپذیر یا REC چیست؟
در کنار گواهی صرفهجویی انرژی، ابزار مهم دیگری نیز در بازار برق ایران در حال توسعه است که با نام گواهی برق تجدیدپذیر یاREC شناخته میشود.
REC مخفف Renewable Energy Certificate است و نشان میدهد مقدار مشخصی برق از منابع تجدیدپذیر مانند خورشیدی، بادی یا زیستتوده تولید شده است.
برخلاف گواهی صرفهجویی که بر کاهش مصرف برق تمرکز دارد، REC بر تولید برق پاک تمرکز میکند. در واقع، این گواهی ثابت میکند برق مصرفی یا تأمینشده از منابع تجدیدپذیر بوده است.
این موضوع برای صنایع از دو جهت اهمیت دارد:
اول، بسیاری از شرکتها در گزارشهای پایداری، ESG و تعهدات زیستمحیطی خود نیاز دارند سهم انرژی پاک مصرفی را نشان دهند.
دوم، طبق ماده ۱ قانون جهش تولید دانشبنیان، صنایع بزرگ با مصرف یا دیماند بیش از ۱ مگاوات موظف هستند بخشی از برق مصرفی خود را از منابع تجدیدپذیر تأمین کنند.
در نتیجه، REC بهتدریج به ابزاری مهم برای صنایع بزرگ تبدیل خواهد شد.
البته باید توجه داشت که REC لزوماً به معنای تسویه کامل قبض برق نیست. این گواهی بیشتر نقش اثبات استفاده از برق پاک و پاسخ به الزامات قانونی و زیستمحیطی را ایفا میکند.
استراتژی پیشنهادی برای صنایع در استفاده از گواهیها
برای هر صنعت، تصمیمگیری درباره خرید گواهی صرفهجویی یاREC باید بر اساس ساختار واقعی مصرف برق انجام شود.
اولین سؤال این است که صنعت موردنظر در چه گروه تعرفهای قرار دارد و ضریبECA آن چقدر است. هرچه ضریب بالاتر باشد، ارزش اقتصادی گواهی بیشتر خواهد بود.
دومین موضوع، سهم مصرف اوج بار است. صنایعی که مصرف اوج بار بالاتری دارند، معمولاً بیشترین منفعت را از گواهی اوج دریافت میکنند.
سومین مسئله، ریسک محدودیت بار در تابستان است. صنایعی که با مدیریت بار و کاهش تحویل برق مواجه میشوند، باید به مزیت عملیاتی گواهی اوج نیز توجه کنند.
چهارمین نکته، ساختار کامل قبض برق است. اگر سهم دیماند، راکتیو یا هزینههای جانبی بالا باشد، صنعت باید همزمان روی اصلاح ضریب قدرت، مدیریت دیماند و بهینهسازی مصرف نیز سرمایهگذاری کند.
و در نهایت، اگر صنعت مشمول الزامات انرژی تجدیدپذیر باشد، استفاده از REC یا قراردادهای برق تجدیدپذیر باید بهصورت جداگانه بررسی شود.
نتیجهگیری
بازار گواهیهای انرژی در ایران هنوز در ابتدای مسیر توسعه قرار دارد، اما روندها نشان میدهد این ابزارها در آینده نقش بسیار مهمی در اقتصاد برق کشور خواهند داشت. افزایش ناترازی برق، رشد هزینه انرژی، توسعه بورس انرژی و حرکت صنایع به سمت بهرهوری و پایداری، باعث شده گواهیهای صرفهجویی وREC به ابزارهایی استراتژیک تبدیل شوند.
برای صنایع، این گواهیها فقط یک ابزار مالی نیستند؛ بلکه بخشی از استراتژی مدیریت ریسک انرژی، کاهش هزینه تولید و حفظ پایداری عملیات محسوب میشوند.
در سالهای آینده، صنایعی موفقتر خواهند بود که علاوه بر مدیریت مصرف، درک دقیقتری از ساختار تعرفه برق، ابزارهای بازار انرژی و فرصتهای سرمایهگذاری در حوزه بهرهوری و انرژیهای تجدیدپذیر داشته باشند.
برای مطالعه تحلیلهای تخصصی بیشتر در حوزه بازار سرمایه، انرژی و اقتصاد، فردانامه را دنبال کنید و با مشاوران باتجربه ما در ارتباط باشید:
