سعید طبرسی در سالهای اخیر و همزمان با تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی در منطقه، یکی از سناریوهایی که بهطور جدی در محافل کارشناسی مورد بحث قرار میگرفت، احتمال بروز اختلال در مسیرهای حیاتی تجارت خارجی ایران، بهویژه در حوزه حملونقل دریایی بود؛ پس از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، این سناریو در قالب محاصره دریایی یا محدودسازی تردد کشتیها در آبراههای جنوبی کشور شدت گرفت.
سرانجام در تاریخ 24 فروردینماه 1405، ترامپ تهدیدهای خود را عملی کرد و دست به محاصره تنگه هرمز زد. با وجود تهدیدها از یکسو و مذاکرات از سویی دیگر، این محاصره دوامی نیاورد و وزیر امور خارجه ایران در تاریخ 28 فروردین طی توییتی اعلام کرد که در پی اعلام آتشبس در لبنان، عبور و مرور تمامی کشتیهای تجاری از طریق تنگه هرمز برای بقیه دوره آتشبس بهطور کامل آزاد اعلام میشود و ترامپ نیز در تروث سوشال از او تشکر کرد.
مبهمبودن شرایط فعلی و برجا بودن ریسک بستهشدن تنگه هرمز، همچنان این سوال را برای همه پیش میآورد که در صورت محاصره دریایی ایران توسط امریکا چه میزان از واردات کالاهای اساسی ایران در معرض ریسک تامین قرار میگیرد؟
برای پاسخ به این سوال، در این مقاله فردانامه به این موضوع خواهیم پرداخت که در صورت محاصره دریایی ایران توسط امریکا، چه میزان از واردات کالاهای اساسی ایران در معرض ریسک تامین قرار میگیرد. این پرسش، در نگاه اول ساده به نظر میرسد، اما پاسخ به آن نیازمند درک دقیق از الگوی واردات، ماهیت کالاهای اساسی و میزان وابستگی کشور به هر یک از مبادی ورودی است.
تعریف کالاهای اساسی
در این تحلیل فردانامه، کالاهای اساسی به اقلامی اطلاق میشود که در سالهای اخیر بهطور عرفی جزو نیازهای اصلی خوراکی، دارویی و کشاورزی کشور بودهاند، نه صرفاً کالاهایی که در حال حاضر از ارز ترجیحی بهرهمند هستند. در شرایطی که اقتصاد کشور با نوسانات شدید سیاستی مواجه است، اتکا به فهرستهای رسمی نمیتواند تصویر دقیقی از واقعیت نیازها ارائه دهد. آنچه اهمیت دارد، نقش این کالاها در تداوم مصرف و تولید است، نه جایگاه موقتی آنها در سیاستهای ارزی.
این رویکرد، تصویر دقیقتری از نیاز واقعی کشور به واردات ارائه میدهد، زیرا تخصیص یا عدم تخصیص ارز ترجیحی یا تجاری به کدهای تعرفهای، در ماهها و سالهای اخیر بهشدت سیال بوده است. این تغییرات تابع متغیرهای اقتصادی متعددی است که در مقالههای دیگر فردانامه به آن خواهیم پرداخت. نکته حائز اهمیت آن است که همین بیثباتی سیاستی خود به یکی از عوامل تشدید ریسک در شرایط بحران تبدیل شده است.
در فردانامه بخوانید: سرمایهگذاری هوشمندانه در شرایط جنگ و بحران
نقش بنادر جنوب در واردات کالاهای اساسی
بر اساس آخرین گزارشهای واردات کشور مربوط به ۱۰ ماهه نخست ۱۴۰۴، بنادر جنوب نقش حیاتی در تامین کالاهای اساسی ایفا میکنند اما در شرایط فعلی این نقش از «حیاتی» نیز فراتر رفته و به یک وابستگی ساختاری تبدیل شده است؛ بهگونهای که هرگونه اختلال در این بنادر، بلافاصله در کل زنجیره تأمین کشور منعکس خواهد شد.
در میان این مبادی وارداتی، منطقه ویژه اقتصادی بندر امام با حجم واردات ۱۴ میلیون تن و ارزشی معادل ۵.۹ میلیارد دلار، پیشتاز است. پس از آن، منطقههای ویژه اقتصادی شهید رجایی و بوشهر و همچنین منطقه آزاد چابهار قرار دارند. این بنادر، ستون فقرات تامین اقلام ضروری کشور محسوب میشوند. نکته قابل توجه آن است که با توجه به موقعیت جغرافیایی بندر چابهار در خارج از خلیجفارس، ریسک کمتری در صورت بروز محاصره دریایی منطقه متوجه این بندر خواهد بود.
مهمترین کالاهای وارداتی از بنادر اصلی جنوب:
بندر امام: شکر خام، روغن خام، دانههای روغنی و کنجاله.
شهید رجایی: برنج، گندم، گوشت و مواد اولیه دارویی.
چابهار: گندم و برنج.
نمودار 1 – مهمترین مناطق گمرکی جنوب کشور
در نمودار 2، نگاهی به سایر مناطق گمرکی کشور به غیر از جنوب، و میزان اهمیت آنها در واردات کالاهای اساسی انداختهایم. همانگونه که مشاهده میشود، در این زمینه اهمیت جنوب به خصوص مناطق ویژه بندر امام و شهید رجایی، با سایر مناطق قابل قیاس نیست (ارزش دلاری بالای کالاهای اساسی در تهران و فرودگاه امام خمینی در قیاس با وزن اندک آنها، به خاطر سهم بالای دارو و ملزومات پزشکی در این مبادی است).
نمودار 2 – مهمترین مناطق گمرکی به جز جنوب کشور در زمینه کالاهای اساسی
نتیجهگیری
آنچه در وضعیت فعلی کشورمان اهمیت دارد، درک این نکته است که اختلال در تردد دریایی از بنادر جنوب، دیگر یک ریسک دور از ذهن نیست بلکه واقعیتی است که آثار آن به تدریج در حال آشکار شدن برای همه است. با توجه به حجم و اهمیت کالاهای وارداتی از این مسیرها، این اختلال میتواند تاثیرات عمیقی بر امنیت غذایی، اقتصادی و حتی ثبات اجتماعی کشور داشته باشد، بهویژه اگر قرار باشد تداوم یابد و به کاهش واقعی جریان کالا منجر شود. در چنین شرایطی، اتخاذ تدابیر لازم برای تضمین امنیت مسیرهای وارداتی، شامل تقویت واقعگرایی در دیپلماسی، توسعه زیرساختهای بندری در سواحل مکران، تنوعبخشی به مسیرهای تأمین و افزایش ذخایر استراتژیک کالاهای اساسی، نه یک توصیه بلندمدت، بلکه ضرورتی فوری برای مدیریت وضعیت موجود محسوب میشود.
جهت راهنمایی بیشتر برای سرمایهگذاری در شرایط فعلی، کافی است با مشاوران فردانامه در ارتباط باشید:
تماس با مشاوران فردانامه
