مینو علی خانی هر بار که صحبت از صندوقهای اهرمی بورس میشود، اولین سؤالی که به ذهن سرمایهگذار میرسد این است: «ضریب اهرم این صندوق چقدر است و آیا واقعاً متناسب با ریسکی که میپذیرم، بازده میگیرم؟» در این مطلب فردانامه، با تکیه بر دادههای رسمی صندوقهای اهرمی در تاریخ ۳۰ دی ۱۴۰۴، به این سؤال پاسخ خواهیم داد و نشان میدهیم که چرا داشتن بالاترین ضریب اهرم، لزوماً به معنای بهترین بازده نیست. با فردانامه همراه باشید.
ضریب اهرم صندوق سرمایهگذاری یعنی چه؟
ضریب اهرم (Leverage Ratio) در صندوقهای اهرمی، نسبت خالص ارزش صندوقهای واحدهای ممتاز به خالص ارزش کل صندوق است. به زبان ساده، اگر ضریب اهرم یک صندوق برابر ۲ باشد، سرمایهگذاری که مثلاً ۱۰۰ میلیون تومان در آن صندوق آورده، عملاً معادل ۲۰۰ میلیون تومان در معرض ریسک و بازده بازار قرار گرفته است. این یعنی هم سود و هم زیان او، تقریباً دو برابر حرکت شاخص خواهد بود.
بر همین اساس، انتظار منطقی این است:
هر چه ضریب اهرم بالاتر باشد، بازده (در بازارهای صعودی) و افت (در بازارهای نزولی) هم به همان نسبت بزرگتر شود.
ضریب اهرم واقعی صندوقها در ۳۰ دی ۱۴۰۴
طبق آخرین گزارش رسمی صندوقها در تاریخ ۳۰ دی ۱۴۰۴، ضریب اهرم به شرح زیر بوده است:
همانطور که در جدول بالا مشخص است، بازهی ضریب اهرم صندوقهای فعال بازار، در این مقطع زمانی بین ۱.۵ تا ۱.۹ بوده است؛ یعنی هیچکدام از این صندوقها در این تاریخ اهرم بالای ۲ نداشتهاند. این نکته مهمی است؛ چرا که در برخی تحلیلها و شایعات بازار، عدد اهرم این صندوقها بزرگتر از رقم واقعی تصور میشود.
در کنار این صندوقها، صندوق جوانه کوچک گندم یک ساختار متفاوت دارد: این صندوق فاقد واحد ممتاز اهرمی است و ضریب اهرم آن برابر با ۱ است؛ یعنی سرمایهگذار جوانه، دقیقاً به اندازه پول خودش (بدون هیچ بدهی یا اهرم اضافه) در معرض ریسک و بازده بازار قرار میگیرد.
مقایسه بازده صندوقها با ضریب اهرمشان
حال اگر بازده صندوقها را از تاریخ ۳۰ دی سال گذشته کنار ضریب اهرم واقعیشان بگذاریم، تصویر جالبی به دست میآید.
در همین بازه، بازده شاخص کل بورس ۱۵.۸ درصد بوده است:
عدد ستون آخر صرفاً یک تقریب ساده است (ضریب اهرم ضربدر بازده شاخص) و هزینههای واقعی مثل سود تسهیلات اعتباری، کارمزد و اثر مرکب روزانه در آن لحاظ نشده؛ اما همین تقریب ساده هم بهخوبی نشان میدهد که رابطهی «اهرم بیشتر = بازده بیشتر» در عمل بههیچوجه خطی و تضمینشده نیست:
- جهش و شتاب با ضریب اهرمی نزدیک به ۱.۸ تا ۱.۹، بازدهی بسیار بالاتر از حد انتظار (بالای ۴۰ درصد) ساختهاند. این یعنی مدیریت صندوق در انتخاب داراییها یا زمانبندی بازار، عملکرد بهتری نسبت به میانگین بازار داشته است.
- بیدار هم با اهرم ۱.۸، بازدهی حدود دو برابر انتظار پایه گرفته است.
- در مقابل، توان و موج با وجود اهرم مشابه یا حتی کمتر نسبت به بقیه، بازدهی بهمراتب پایینتر از انتظار داشتهاند؛ یعنی صرفِ داشتن اهرم، بازده بالاتر را تضمین نکرده است.
- اهرم هم با ضریب ۱.۶، بازدهی نزدیک به شاخص کل ساخته، در حالی که انتظار میرفت با این میزان اهرم، فاصله بیشتری از شاخص بگیرد.
در فردانامه بخوانید: اهرم اختیار معامله
صندوق جوانه کوچک گندم، بازده جذاب بدون ریسک مضاعف
نکتهی قابل توجه، عملکرد صندوق جوانه است. این صندوق بدون هیچ اهرمی، توانسته بازده ۲۰.۱ درصدی بسازد؛ یعنی حدود ۴.۳ واحد درصد بیشتر از شاخص کل، و در عین حال بدون ریسک اضافهی ناشی از اهرم. این بازده حتی از برخی صندوقهای اهرمی (اهرم، توان و موج) که ریسک مضاعف پذیرفتهاند نیز بالاتر بوده است.
نکتهی مهمتر اینجاست: اگر فرضاً سرمایهگذاری به اندازهی سرمایهی خودش از کارگزاری اعتبار میگرفت و آن را هم روی جوانه سرمایهگذاری میکرد (یعنی عملاً برای خودش اهرم ۲ میساخت)، بر مبنای همین تقریب ساده، بازدهی او میتوانست از ۴۰ درصد فراتر برود؛ رقمی که با بالاترین صندوقهای اهرمی بازار (جهش و شتاب) قابل مقایسه است.
البته باید در نظر داشت که اعتبارگیری از کارگزاری، هزینهی بهره دارد و ریسک فراخوان وجه (Margin Call) را هم به همراه میآورد؛ بنابراین این مقایسه صرفاً یک تحلیل نظریِ بازده است، نه توصیه یا تضمین برای اجرای عملی.
ریسک صندوقهای اهرمی از زاویهی افت سرمایه (Drawdown)
بازده تنها یک روی سکه است؛ روی دیگر آن، میزان افتی است که سرمایهگذار در ریزشهای بازار تجربه میکند. بر اساس دادههای افت سرمایه (Drawdown) صندوقها در دورهی مورد بررسی:
- صندوقهای اهرمی با ضریب اهرم نسبتاً بالا، در ریزشهای بازار بین ۳۰ تا ۳۵ درصد افت داشتهاند.
- صندوق بیدار استثنا بوده و افتی حدود ۲۵ درصد را تجربه کرده است؛ یعنی کمتر از سایر صندوقهای اهرمی همرده خودش.
- صندوق جوانه، بدون اهرم، تنها حدود ۱۰ درصد افت داشته است.
اگر همان فرض قبلی را در نظر بگیریم (سرمایهگذاری که با اعتبار، برای خودش روی جوانه اهرم ۲ میسازد)، افت او در ریزش بازار میتوانست حدود ۲۰ درصد باشد؛ یعنی همچنان کمتر از افت صندوقهای اهرمی رسمی بازار که اهرمی مشابه یا حتی نزدیک به ۲ داشتهاند.
در فردانامه بخوانید: صفر تا صد ریسک و بازده معاملات آپشن
جمعبندی: ضریب اهرم فقط یک متغیر از معادله است
با کنار هم گذاشتن ضریب اهرم واقعی صندوقها (که طبق آخرین گزارش، بین ۱.۵ تا ۱.۹ بوده)، بازده یکساله و درصد افت آنها، چند نتیجهی روشن میگیریم:
- ضریب اهرم بالاتر، تضمینکنندهی بازده بالاتر نیست؛ عملکرد مدیریت صندوق و انتخاب داراییها نقش تعیینکنندهای دارد.
- برخی صندوقها (مثل جهش و شتاب) با اهرم متوسط، توانستهاند بازدهی فراتر از انتظار بسازند.
- صندوقهای بدون اهرم مثل جوانه، میتوانند گزینهی جذابی برای کسانی باشند که به دنبال بازده مناسب با ریسک محدودترند، و در صورت تمایل به ریسک بیشتر، امکان ساخت اهرم شخصی از طریق اعتبار کارگزاری هم وجود دارد؛ هرچند این مسیر هزینه و ریسک خاص خودش را دارد.
- در ارزیابی هر صندوق اهرمی، صرفاً نگاه کردن به عدد ضریب اهرم کافی نیست؛ باید بازده تاریخی و میزان افت آن در دورههای نزولی را هم زنبهزن (بازه به بازه) بررسی کرد.
سخن پایانی
این مطلب فردانامه صرفاً یک تحلیل آماری بر اساس دادههای گذشته است و به هیچ عنوان توصیهی سرمایهگذاری محسوب نمیشود. توجه داشته باشید که بازده و افت گذشتهی صندوقها هیچ تضمینی برای عملکرد آینده آنها ایجاد نمیکند و پیش از هرگونه تصمیم سرمایهگذاری، بررسی امیدنامهی رسمی هر صندوق و تماس با مشاوران سرمایهگذاری فردانامه توصیه میشود.
